Op Twitter kwam de volgende quote langs: “If you are born poor it’s not your mistake but if you die poor it’s your mistake“. @quoteresearch, een account dat zich specialiseert in het checken van citaten, meldde dat er geen bewijs was dat Bill Gates dit gezegd zou hebben. Fijn. Met dat vastgesteld, kunnen we ook naar de quote zelf kijken. En dan is het een typisch geval van Surviver Bias. Oftewel, degene die aan een kenmerk voldoet is een uitzondering en meent dat niet te zijn. Bill Gates is zo iemand
Meer bij huis het deed mij ook denken aan een column van Sander Schimmelpenninck @SanderSchimmelp enige tijd geleden, die succesvolle zakenlieden die beweren “alles zelf gedaan te hebben” er van langs gaf omdat ze de factor geluk en de bijdrage van de samenleving onderschatten of ontkennen. Ook deze succesvolle mensen hebben last van survivor bias. Ze vergeten alle mensen die hetzelfde geprobeerd hebben maar waarbij de dromen niet uitgekomen zijn. Om wat voor reden dan ook.

Survivor Bias verklaarde voor mij ook de -eeuwige- discussie over bevoegd en bekwaam als het gaat om docenten. Wanneer iemand beweert dat bevoegdheden echt nodig zijn, is er altijd wel iemand die een voorbeeld geeft van een succesvolle docente die niet bevoegd is. Of een bevoegde docente die niet bekwaam is. Redenerend vanuit een enkele waarneming menen ze dat het niet belangrijk is dat een docent bevoegd is. Het was de quote die niet van Bill Gates is, die mij de systematiek liet zien. Door bevoegd en bekwaam in een simpel assenstelsel tegenover elkaar te zetten, ga ik proberen meer duidelijkheid te geven. Ik loop de kwadranten netjes af, van I, II, III naar IV.


In vak I hebben we natuurlijk de bevoegde en bekwame docenten. Als het goed is zijn deze in de meerderheid in het onderwijs. Zij hebben een opleiding gevolgd, hebben geleerd, geoefend, werkervaring opgedaan en zijn na een aantal jaren na het behalen van hun bevoegdheid de zelfstandig werkende professionals die het onderwijs draaiend houden. Ze zitten helemaal op de goede plek.
In mijn eigen schooltijd heb ik veel les gehad van bevoegde en bekwame docenten. Eén heb ik als beeld voor mij voor de wiskundedocent die ik zelf graag wil zijn. Maar ook van de bevoegde en bekwame wiskundedocent die ik niet wilde zijn, zie ik nu steeds meer de kwaliteit die hij in zijn lessen stopte. Ik verschuif van de een naar de ander. Het kan verkeren.

Natuurlijk heb je ook de bevoegde docenten die niet bekwaam zijn. We hebben het dan over vak II. Hoe kan dat? Eenvoudig: bij elke meting zit een meetfout. Er is altijd wel iemand die de bevoegdheid krijgt, die die eigenlijk niet zou hebben moeten krijgen. Net zoals een liter fris geen liter is, maar ongeveer een liter, je goede en slechte huisartsen hebt, je goede en slechte autorijders, heb je docenten die het diploma niet verdienen.
In Coronatijden gaat het over de werkzaamheid van de testen. Die is voor zelftesten ongeveer 80%. Dus van de 100 testen, zijn er 80 goed. En zijn er 20 niet goed. Dat kan dus zijn dat iemand wel besmet is, maar de test dat niet aangeeft. Of dat de test zegt dat er sprake is van besmetting, maar dat eigenlijk niet zo is.
Wie de onbekwame bevoegde docentenzijn, is op veel scholen bekend. Elke docent kan dat vertellen, elke leerling kan dat vertellen. Op de eerste school waar ik leidinggevende was, kon ik ze ook zo aanwijzen. Gelukkig zijn het er meestal niet veel. Maar logischerwijs is er op elke school altijd iemand de slechtste docent. Wanneer het er teveel zijn, wordt de school zwak of zeer zwak. En dan vertrekt de directeur / rector en krijgt een interim de opdracht van het bestuur “schoon schip” te maken. Het zijn wel de docenten die de meeste mensen lang na hun schooltijd kunnen aanwijzen. Uit mijn schooltijd kan ik er één noemen. En omdat het aantal op de school in kwestie steeg, moest ik van mijn ouders van school wisselen.

Vanzelfsprekend zijn er ook mensen die noch bevoegd, noch bekwaam zijn, die vinden we in vak III. Die zijn gestart in aan de opleiding of in het onderwijs maar zijn gestopt. Het zijn de studenten die op de opleiding terecht geen voldoendes halen. Het zijn de onbevoegde collega’s waarbij de schoolleiding niet de randjes van de CAO op zoekt om ze binnenboord te houden. Het is hard, maar uiteindelijk hoort het zo te gaan. Niet iedereen is geschikt voor elk beroep, niet iedereen is geschikt voor het onderwijs.
Hoe groot de groep is, weet niemand. Het zijn niet de mensen die op een verjaardagsfeestje vertellen dat ze niet geslaagd zijn voor de lerarenopleiding / Pabo. Of die vertellen dat ze -weer- geen verlenging of vaste aanstelling gekregen hebben. Ze zijn onzichtbaar voor de sector en werken elders. En dat is beter voor iedereen.
Als leidinggevende neem je soms een gokje. Ik heb wel docenten aangenomen van buiten het onderwijs waarvan de bekwaamheid nog moest blijken onder de voorwaarde dat ze binnen een afgesproken tijd alsnog hun bevoegdheid zouden halen. Afspraken op papier, handtekeningen etc. Dan haal je opgelucht adem als de persoon bekwaam blijkt en binnen de afgesproken termijnen de bevoegdheid haalt. Ook dat is een voorbeeld van survivor bias. Het is weinigen gegeven.

De laatste groep zijn diegenen die wel bekwaam zijn, maar niet bevoegd in vak IV . Die, omdat ze volgens de CAO niet vast aangesteld kunnen worden, van contract naar contract gaan. Die afspraken met hun school maken voor het (weer) oppakken van de studie, maar daar steeds niet in slagen die ook echt af te ronden. En iedereen ken er wel één of meerdere. Ze worden in de socials en op verjaardagen ook vaak besproken. Die goede docent, hart voor de leerlingen en goede resultaten was toch niet bevoegd. Deze docenten zijn voorbeeld van een survivor bias. Het zijn er maar een paar. Ondanks het systeem van bevoegdheden en CAO-afspraken, houden ze stand en doen (meestal) hun werk goed. Zij zijn de uitzondering die laten zien “dat bevoegdheden niet belangrijk zijn”. Net zoals zeer succesvollen beweren dat “diploma’s niet belangrijk zijn”. De hoogleraar die beweert dat “kennis niet belangrijk is”.
Tijdens mijn studie voor mijn tweedegraads, op mijn eerste school en als leidinggevende heb ik er genoeg gezien. Al jarenlang aan het werk, maar niet in staat om het vak X met een voldoende af te sluiten; niet in staat hun werk en studie zo in te regelen dat er studievoortgang was; niet in staat het reflectieverslag op niveau te krijgen; niet in staat om verslagen (maar ook proefwerkcijfers) op tijd in te leveren; teveel focus op welbevinden, te weinig op de lesinhoud en daarom de studie verwaarlozen, enzovoort. Docenten die veelal beweren dat het vak dat ze steeds weer niet afronden “toch niet belangrijk is”.
Net zoals bij “niet bevoegd – niet bekwaam”, ontbreekt kennis en/of een vaardigheid die voor het vak wél van belang is. Want voor lesgeven verlangen we in Nederland een afgeronde HBO / WO opleiding. Vakinhoud, kunnen lesgeven, kunnen reflecteren, kunnen organiseren. Het is een complex beroep. Lukt dat niet, dan ontbreekt er iets en komen leerlingen tekort.
Zelf zat ik in de eerste golf zij-instromers van rond 2000. Aangenomen op een school die een aantal jaren lang in omvang verdubbelde, werden er veel zij-instromers aangenomen. Terugkijkend: alleen degenen die alsnog hun bevoegdheid behaald hebben, zijn nog in het onderwijs werkzaam. Anderen zijn afgehaakt. Terug naar de oude baan of “functie elders”.
In deze groep zitten volgens mij ook degenen die zeggen dat zij “alles kunnen geven”. De docent Sk die ook Na geeft. De docent Wi die ook Na geeft. Dat kan inderdaad goed gaan, maar formele opleiding is dan vervangen door individuele, veelal informele scholing in het vak waar nog geen bevoegdheid voor is. Vraag het aan de docenten die Science (Na, Sk, Bio) of Mens & Maatschappij (Ma, Ak, Gs) geven op basis van een bevoegdheid voor één van de drie vakken. Het duurt jaren voordat je dat echt in de vingers hebt.
Overigens, in deze groep zitten ook de docenten die de bevoegdheid onterecht niet hebben. Ook de opleiding maakt fouten bij de beoordeling. Een onterechte onvoldoende, een onterechte afwijzing komt voor. Net zoals die op elke andere school voor komt. Zo lang onderwijs en beoordeling mensenwerk is, komt dit overal in de hele samenleving voor. Helaas.

Wanneer bestuurders, politici of buitenstaanders, beweren dat een bevoegdheid niet nodig is, hebben het vaak over docenten in vak II of IV. Eénlingen die (niet) de omstandigheden troffen om hun werk goed te doen.

Surviver bias op Wikipedia